Tôi vừa nhận được TCCB của Viện Goethe về một cuộc triển lãm diễn ra vào 2/12 với hình ảnh này và vài lời giới thiệu (trích dẫn) như thế này:

Dù có chính đáng đến mấy, thì các vấn đề của giới và tình dục vẫn ngọng nghịu và ngại ngùng trong cách diễn đạt của đại đa số chúng ta, những công dân của một nước chưa trải qua cuộc cách mạng tình dục. Ở đó, sức ép nghẹt thở của đạo đức nho giáo còn tàn dư cho đến hôm nay…

Ở giữa vùng sáng tối, các nữ công dân luôn phải thay đổi tính cách để trình diễn một số vai khác nhau trong những hoàn cảnh điển hình. Dù vẻ bề ngoài cho ta thấy người phụ nữ VN hôm nay đã được cởi trói rất nhiều…

Một trạng thái xung đột âm ỉ: Muốn-Không. Phun-Bóp. Mót-Nhịn. Phớt-Ngầu. Thèm-Nín. Sướng-Ngẫn. Hét-Lặng. Điên-Thất thần…  

Phong trào giải phóng phụ nữ diễn ra trong nghệ thuật một thập niên gần đây (ở VN) mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Và để hô hào cho nữ quyền thì rất nhiều nghệ sĩ đưa sex vào tác phẩm, coi đó là sự giải phóng. Sex xuất hiện trong tác phẩm nghệ thuật là chuyện bình thường song cũng không cần thiết phải liên hệ nó với nữ quyền. Nữ quyền là quyền lợi của phụ nữ, cũng như quyền lợi của trẻ em, của người già, người tàn tật. Xã hội càng văn minh con người càng được bình đẳng và được nhiều quyền, từ quyền chung chung như dân quyền cho đến quyền cụ thể như bản quyền. Tình dục thì cũng là một trong những quyền lợi của phụ nữ, nhưng vấn đề là ở đây không ai cấm cản việc phụ nữ phô bày dục tình bạo liệt để chúng ta thấy cần thiết phải đòi quyền. Đàn ông thì luôn có xu hướng hạn chế và chèn ép phụ nữ nhiều thứ khiến cho phụ nữ mất cả quyền bình đẳng. Nhưng riêng với vấn đề dục tình thì không có đấng mày râu nào muốn cấm cản phụ nữ để mà chúng ta phải… đấu tranh đòi quyền lợi và đòi giải phóng. Trong phòng ngủ, thậm chí bạn có muốn múa cột, tạo dáng theo tạp chí Playboy, biến thành ngựa cái hay nghĩ ra những ý tưởng quái đản nhất thì cũng không có ông chồng hay người tình nào của bạn (dù là một ông đến từ quốc gia Hồi giáo khắt khe nhất) ngăn cản bạn, chỉ là không khuyến khích bạn phô bày dục tình mạnh mẽ với người trong thiên hạ mà thôi. Cũng không có “xã hội” nào có mặt lúc đó để lên án bạn. Vì vậy việc kêu gọi giải phóng và đòi cách mạng là không cần thiết. (Có cấm, có đô hộ mới phải giải phóng và cách mạng chứ) Tuy nhiên đúng là nếu chúng ta bỗng dưng muốn cởi quần áo chụp ảnh thì đành phải liên hệ việc cởi với môi trường và bảo vệ động vật (thà không mặc gì còn hơn mặc áo lông thú), hoặc muốn vẽ cái vật kia thì nên liên hệ nó với vấn đề “giải phóng’, “cách mạng”…, còn nếu tự nhiên làm thế mà không vì lý do gì thì cũng kỳ.

Nhiều lúc chúng ta vẫn nhầm lẫn về quyền bình đẳng giới. Đôi khi người ta quên mất cái quyền lợi tối thượng nhất của con người ấy là quyền TỰ QUYẾT (chứ đừng xoáy nó vào quyền lợi của Thị Mầu hay quyền phụ nữ phải được làm bộ trưởng, thủ tướng). Mà nhiều phụ nữ thì bỏ qua quyền tự quyết từ lâu rồi, hoặc vốn dĩ đã không có nên lâu ngày đâm quen. Không có, không biết thì lấy đâu mà đòi hỏi. Thậm chí bảo không có còn cãi là tôi có, thậm chí có đầy.

Vấn đề diễn ra từ những việc nho nhỏ thôi. Tỉ dụ sáng nay tôi gọi điện cho một cô bạn. Tôi bảo đang tổ chức một chuyến đi Thượng Hải - đảo Jeju cho các gia đình và rất muốn rủ gia đình bạn đi cùng. Sau khi đưa ra hàng loạt lý do và bị tôi phủ nhận, cô đành thú nhận rằng nếu hỏi ý kiến chồng thì có đến 99% chồng cô sẽ không đồng ý. Cần phải nói rằng gia đình bạn tôi rất giàu có và lần nào thấy tôi khoe tớ vừa đi lướt sóng ở Kuta về, vừa đi tắm biển ở Nice thì cô ấy lại thốt lên “Sao mà cậu sướng thế”. Như vậy là loại trừ khả năng kinh tế ở đây hay việc chính bản thân cô ấy không thích di chuyển. Tôi thì luôn ngạc nhiên khi một người phụ nữ muốn hay không muốn một điều gì đó (chính đáng) mà lại không thể tự quyết định được.

Nhiều lần tôi để ý thấy một đồng nghiệp của mình phải đi làm rất xa, tận 10 cây số. Tiết dạy đầu là 7h15, (chuẩn bị theo lịch học mới của chính phủ còn là 6h30) có lẽ cô ấy luôn phải dậy từ 4h30-5h sáng để đưa con đi học rồi vội vàng tới trường trong tiết trời giá rét trên những con đường đầy bụi và tắc nghẽn giao thông. Chiều lại tất tả đi về đón con. Đi đi về về mất tới 2 tiếng. Tôi băn khoăn hỏi chồng chị làm ở đâu. Bảo cũng ngay gần đây thôi. Tôi gần như reo lên, vậy sao chị không bán cái nhà ấy đi và chuyển đến gần đây tiện cho cả hai vợ chồng, cái nhà của chị ở đấy đủ để mua 2 căn hộ chung cư ở Mỹ Đình ấy chứ. Cô ấy bảo em nói như dễ lắm, chị bảo nhiều lần rồi mà anh ấy không muốn thế. Tôi buột miệng thốt lên, bụng đã thấy tức anh ách “Thế chẳng lẽ trong nhà chị không có quyền gì à?”. Cô ấy cười nhạt rồi nói lảng sang chuyện khác. Còn tôi thì đang nghĩ đến ông chồng hành vợ ngày vài tiếng trên đường đi làm đến rạc cả người chỉ vì cứ yêu ngôi nhà cũ.

Rất nhiều bạn bè, đồng nghiệp nữ của tôi luôn phải xin phép chồng về những việc rất chính đáng như đi học, đi du lịch, đi công tác, thậm chí cả đi tập thể thao, chứ đừng nói đến những việc lớn như chuyển công tác (chuyển nghề) hay chuyển nhà. Đã có xin phép thì tất nhiên phải đi kèm với không cho phép. Trong một cuộc hội thảo hồi tháng 8/2011 về bình đẳng giới ở Viện Goethe, rất nhiều chị có mặt chia sẻ về nỗi khó khăn khi phải nịnh, phải thuyết phục chồng cho phép đi học thạc sĩ, tiến sĩ. Có chị kể chuyện bạn mình muốn đi học tiến sĩ thì trong thời gian làm luận án tiến sĩ tối nào cũng phải… ru chồng ngủ rồi mới dám ngồi vào máy tính làm việc và rất nhiều câu chuyện ly kỳ khác liên quan đến việc phụ nữ làm tiến sĩ. Thậm chí có người còn đưa ra ranh ngôn được sáng tác bởi các đấng mày râu “Trên đời chỉ có 3 loại người. Loại người thứ nhất là đàn ông, thứ hai là đàn bà, và thứ ba là phụ nữ làm tiến sĩ”. (Tôi thì trước đó mới chỉ được nghe câu đố: Vừa già vừa xấu/ Suốt ngày xào nấu/ Đố là con gì? – Là con cao học). Hôm ấy tôi cũng phát biểu vài câu, sau đó nhà văn Nguyễn Bắc Sơn cũng có mặt ở đó phát biểu nối tiếp “Di Li ơi, cháu nói 99% đàn ông không muốn phụ nữ làm tiến sĩ là không phải đâu. Mà là 100% đấy.”

Trong khi tôi chưa thấy một ông chồng nào muốn đi học, đi du lịch, đi công tác, đi dự tiệc… lại phải băn khoăn, day dứt về việc xin phép vợ. Họ cứ muốn là họ làm thôi, còn việc hỏi ý kiến vợ chỉ mang tính chất thông báo. Ngược lại, hồi còn học ở lớp tiếng Ý, có một cô bạn học cùng lớp cho biết cô ấy đi học không phải vì thích tiếng Ý mà vì chồng cô ấy muốn thế và cô đi học tiếng Ý để… cho chồng vui. Nhiều phụ nữ nhầm lẫn việc ông chồng cứ nộp đủ tiền lương hàng tháng để mặc vợ chi tiêu, muốn mua gì thì mua tùy ý gọi là quyền tự quyết và kiêu hãnh nói rằng trong gia đình họ muốn làm gì thì làm nấy.

Tôi nghe thấy nhiều lần, các ông chồng hay nói với tôi rằng họ sẽ không bao giờ cho phép vợ đi ra nước ngoài một mình (dù là ngắn ngày). (Người phát biểu câu này là cán bộ cấp cao của một tổ chức phi chính phủ nước ngoài, nói tiếng Anh như gió và đi nước ngoài như đi chợ, còn những người có đồng quan điểm như thế cũng là các doanh nhân liên tục phải đi công tác hoặc du lịch nước ngoài). Tôi ngạc nhiên hỏi “Tại sao thế? Tại sao các anh đi được mà vợ các anh thì không?”. Họ bảo “Thế đấy. Mình thì đi được nhưng vợ thì tuyệt đối không. Đấy là nguyên tắc”. Tôi phân tích kỹ lưỡng về sự bất công đó và hỏi “Thế chẳng lẽ các anh coi vợ là nô lệ còn các anh là chủ nô à? Các anh thì có thể uống Dry Martini trong quán bar trên đại lộ Champ Elysee và mặc sức phi ngựa trên cao nguyên Lệ Giang còn vợ các anh chỉ cho phép úm lấy cái bếp và thú vui lớn lao nhất là được cấp tiền đi shopping thôi à?”. Họ có vẻ đuối lý và nói nhỏ “Quan trọng là nó có phàn nàn gì đâu. Nó cũng chấp nhận như thế”. Tất nhiên đó chính là mấu chốt của vấn đề. Cũng giống như tôi hay đưa ra lời khuyên với các trò vừa ra trường mới đi làm “Nếu sau một thời gian làm việc, các em cảm thấy mình đảm nhận rất tốt công việc thì cũng nên yêu cầu được tăng lương. Nếu không, ít có người chủ doanh nghiệp nào tự động ngỏ ý muốn tăng lương cho nhân viên lắm, trừ các tổ chức phi chính phủ nước ngoài thường có barem cho các nấc lương từ trước theo thâm niên công tác. Vì muôn đời, mối quan hệ giữa người thuê và người làm thuê vẫn là bản chất bóc lột”.

Rất hiếm ông chồng nào tình nguyện thi thoảng đưa vợ đi du lịch ở những vùng đất lạ (hoặc nếu bản tính của họ không thích di chuyển thì tự nguyện để vợ đi một mình cùng bạn bè). Có bận tôi đi dự một đám cưới và cô bạn tôi giới thiệu một người họ hàng quê Bạc Liêu kèm theo chú thích “Anh này nói rằng ở Bạc Liêu phụ nữ không bao giờ được đi đâu hai ngày vì bất cứ lý do gì trừ về nhà mẹ đẻ ăn giỗ. Có đúng vậy không hả anh?”. Người đàn ông Bạc Liêu gật đầu với vẻ hãnh diện của một chúa đất “Đúng vậy. Đi bất cứ đâu đều phải xin phép, còn đi qua đêm ư? Oh No”. Tôi không hiểu có đúng ở Bạc Liêu phụ nữ phải chịu cảnh lấy những ông chồng như vậy không hay chỉ có vợ anh ta là duy nhất, nhưng tôi nhìn người đàn ông dự tiệc cưới bằng đôi mắt của người đồng bằng nhìn người rẻo cao mới hạ sơn. Và mặc dù anh ta có chèn thêm một từ tiếng Anh vào câu nhưng vẫn không làm cho anh ta bớt ấu trĩ và hèn kém đi tẹo nào. Tại sao những người đàn ông lại trở nên ấu trĩ và hèn kém trong con mắt tôi khi họ ngăn cản vợ/người yêu họ ra xã hội.

Thứ nhất, ấy là họ không bao giờ có đủ cảm giác tự tin để nghĩ rằng “Cho dù cô ấy đi khắp Trái đất này cũng không bao giờ tìm đâu ra một người đàn ông hấp dẫn và biết yêu thương, hiểu cô ấy như người đàn ông mà cô ấy đang có. Cô ấy càng đi càng có cơ hội để nhận thức và so sánh rằng cô ấy đang nắm giữ thứ gì trong tay”. (Nhìn chung thì loài người hiếm khi có được cảm giác tự tin này trong mối quan hệ tình cảm, trái lại lúc nào họ cũng nghĩ “Cho nó đi nhiều, tiếp xúc nhiều, nhỡ đâu nó gặp đứa nào hơn mình thì sao”)

Thứ hai, họ không bao giờ đủ thông minh để nghĩ rằng: Cứ để cô ấy học hỏi được nhiều và mình cũng sẽ phải cố gắng để có đủ tri thức như cô ấy (Trái lại, những người đàn ông ngăn vợ đi học tiến sĩ thay vì cũng lo trau dồi kiến thức bản thân thì chỉ biết ngồi đó mà lo lắng nhỡ đâu nó thông minh hơn mình. – Tôi cần phải nói ra sự thật này, rằng có rất nhiều người đàn ông có vị trí cao trong xã hội đưa ra quan điểm “Tôi không bao giờ lấy vợ thông minh hơn mình và kiếm được nhiều tiền hơn mình” - Những người từng nói câu này với tôi lỡ có vào đây đọc được bài này thì đừng giận)

Thứ ba, họ không đủ lòng yêu thương và hy sinh để mang lại niềm vui cho người kia, trái lại chỉ biết người kia mang lại niềm vui cho mình bằng cách nhất nhất làm theo ý mình.

Thứ tư, những người giống người đàn ông Bạc Liêu kia ấu trĩ ở chỗ, cái ý nghĩ mà họ đang nghĩ về việc vợ họ có thể làm khi ra khỏi nhà hai ngày trở lên thì rất có thể xảy ra 15 phút ở một chỗ bất kỳ như chiếc bàn làm việc và ghế xoay trong một văn phòng cao ốc chẳng hạn.

Và rất tiếc rằng nhiều phụ nữ tình nguyện chịu sự trị vì của những ông chồng ấu trĩ luôn thích sử dụng chính sách mị dân/ngu dân từ thời thực dân. Nếu trong một gia đình chỉ có hai người, bạn không thể tự quyết được bất cứ việc gì ngoài việc mua thực phẩm và đồ gia dụng trong gia đình thì tốt nhất không nên phấn khởi kêu gọi bình đẳng ngoài xã hội. Mọi ý kiến giữa các thành viên trong gia đình đều nhất thiết phải trao đổi với nhau, đó chính là sự tôn trọng lẫn nhau, nhưng đừng dần dần biến nó thành sự xin phép và cho phép. Và nếu như trong xã hội chúng ta còn rất nhiều phụ nữ thiếu quyền tự quyết thì việc các nghệ sĩ vẽ cái vật kia rất to ra giữa triển lãm cũng chẳng giải quyết thêm được vấn đề gì.

Về chủ đề này, tôi đã viết một bài in trong tập “Cocktail thị thành”. Các bạn có thể xem thêm ở đây.