Đừng sống thay cuộc đời của người khác

Ngày 4/10/2011, thiên tài sáng tạo của thung lũng Silicon đã vĩnh viễn chia tay thế giới vì căn bệnh ung thư tuyến tụy. Steve Jobs là tổng giám đốc điều hành Tập đoàn Apple Computer và xưởng sản xuất phim hoạt hình Pixar Animation Studio, một trong 43 người giàu nhất nước Mỹ, chủ sở hữu của 230 bằng sáng chế các loại và là cha đẻ của iPhone, iPad, iMac, Macbook, hệ điều hành MAC OS... Một cái chết thông thường không ảnh hưởng đến hòa bình thế giới, nhưng sự ra đi của Steve Jobs là thiệt hại của Apple và cả nhân loại vì nếu ông còn tồn tại, chúng ta sẽ còn có thêm rất nhiều sản phẩm công nghệ khác khó hình dung được. Steve Job sinh năm 1955 (cả Steve Jobs và Bill Gates đều sinh năm 1955 và đều bỏ học khi đang theo học đại học) và phát hiện ra căn bệnh ung thư vào năm 2003.

Steve Jobs và những hình ảnh tiều tụy dần từ năm 2000 đến 2009

Tôi đã dịch và đưa bài diễn văn của Steve Jobs phát biểu tại lễ trao bằng tốt nghiệp của trường Đại học Stanford, Hoa Kỳ (12/6/2005) vào cuốn giáo trình "Kỹ năng viết trong Quan hệ công chúng" mà tôi đã soạn thảo và xuất bản đầu năm 2011, (trong chương trình học có phần về diễn văn). Khi đọc bài diễn văn này, Steve Jobs còn đang cảm thấy may mắn vì mình vừa vượt qua được ranh giới giữa sự sống và cái chết trong gang tấc. Nếu bạn đã truy cập vào trang này nhưng lại quá bận rộn thì cũng nên đọc phần 3 trong bài diễn văn tuyệt vời này (Câu chuyện về cái chết của Steve Jobs), mà tôi cho rằng đó là một trong những bài diễn văn hay nhất mà tôi đã từng đọc, có thể là thú vị thứ hai sau bài diễn văn hay nhất thế kỷ của luật sư George Graham.

Có lẽ, điều tôi ngưỡng mộ nhất ở Steve Jobs không phải là Iphone, Ipad… vì tôi vốn dổt nát về công nghệ, khó mà phân biệt được Iphone và Blackberry khác nhau ở điểm gì, mà ở những lời tuyệt vời của chủ nhân bài diễn văn:

“Bạn cũng phải tìm kiếm xem đâu là niềm say mê của mình. Đối với công việc hay với người tình đều phải như nhau.”

“Cách duy nhất để làm được những công việc vĩ đại là hãy yêu những gì mình đang làm. Nếu bạn chưa tìm thấy thì hãy tiếp tục đi tìm. Đừng bao giờ an phận.”

“Trong suốt 33 năm qua, sáng nào tôi cũng nhìn vào gương và tự hỏi “Nếu hôm nay là ngày cuối cùng của cuộc đời mình, liệu mình có muốn làm những việc hôm nay mình định làm hay không?”. Và bất cứ khi nào câu trả lời là “không” kéo dài trong suốt nhiều ngày liền, tôi biết mình cần phải thay đổi điều gì đó.”

“Luôn ghi nhớ rằng mình sẽ chết là cách tốt nhất để tránh sa vào cái bẫy suy nghĩ để lựa chọn những điều mà ta lo mất.”

Và câu nói tuyệt vời nhất - Đừng sống thay cuộc đời của người khác

“Thời gian của các bạn là có hạn, nên đừng phí phạm bằng cách sống cuộc đời của người khác. Đừng rơi vào cái bẫy của sự giáo điều, áp đặt của những người khác. Đừng để những ý kiến ồn ào xung quanh nhấn chìm tiếng nói bên trong con người bạn. Và quan trọng nhất, phải có dũng khí để đi theo tiếng gọi của trái tim và trực giác. Dù thế nào thì chúng cũng biết bạn thực sự muốn gì. Mọi thứ khác chỉ là thứ yếu.”

Và đây là bài diễn văn hoàn chỉnh của Steve Jobs.

BA CÂU CHUYỆN CUỘC ĐỜI

Tôi rất vinh dự được nói chuyện với các bạn ngày hôm nay, tại lễ phát bằng của một trong những trường đại học danh tiếng nhất thế giới. Tôi chưa bao giờ tốt nghiệp đại học cả. Thật thà mà nói thì đây là cơ hội gần gũi nhất mà tôi có được đối với sự kiện tốt nghiệp. Hôm nay tôi muốn kể với các bạn ba câu chuyện về cuộc đời mình. Thế thôi. Chẳng có gì to lớn cả. Chỉ là ba câu chuyện.

Câu chuyện đầu tiên là về sự kết nối các sự kiện

Tôi bỏ trường Đại học Reed sau sáu tháng theo học nhưng vẫn ở lại loanh quanh đến tận 18 tháng nữa mới thực sự ra đi. Vậy tại sao tôi lại chọn bỏ học?

Mọi thứ bắt đầu từ lúc tôi chào đời. Mẹ đẻ của tôi là một sinh viên trẻ mới tốt nghiệp đại học, chưa chồng. Vì thế, bà quyết định mang tôi cho làm con nuôi. Bà có một niềm tin mạnh mẽ rằng nên để những người có bằng đại học mang tôi về nuôi và vì vậy đã sắp xếp sẵn mọi thủ tục cho con nuôi với một cặp vợ chồng luật sư. Tuy thế, đến lúc tôi chào đời, họ lại đổi ý muốn có con gái vào phút cuối cùng. Thế là, bố mẹ tôi bây giờ, lúc đó đang trong danh sách chờ đợi, nhận được một cú điện thoại lúc nửa đêm: “Có một bé trai mới sinh chưa ai nhận. Ông bà có muốn nhận không?”. Họ nói “Dĩ nhiên rồi”. Nhưng sau khi mẹ đẻ tôi biết mẹ nuôi tôi chưa bao giờ tốt nghiệp đại học, cha tôi còn chưa tốt nghiệp phổ thông, bà nhất định không ký giấy cho con nuôi. Đến tận vài tháng sau bà mới nhượng bộ khi bố mẹ nuôi tôi hứa sau này sẽ cho tôi vào đại học.

Và 17 năm sau, tôi vào đại học. Nhưng tôi lại ngây thơ chọn một trường đắt tiền gần ngang với Stanford, và toàn bộ số tiền tiết kiệm của bố mẹ tôi, những người lao động chân tay, đổ vào trả tiền học phí. Sau sáu tháng, tôi thấy việc đầu tư như vậy thật vô ích. Tôi không biết mình định làm gì cho cuộc đời mình và cũng không biết trường đại học sẽ định hướng giúp mình như thế nào. Thế mà tôi vẫn ngồi đây, tiêu tốn những đồng tiền bố mẹ bỏ bao mồ hôi công sức cả đời mới kiếm được. Tôi quyết định bỏ học và tin rằng, mọi thứ rồi cũng được thu xếp ổn thoả. Lúc đó tôi hơi sợ hãi, nhưng bây giờ nhìn lại, tôi hiểu rằng, đấy là một trong những quyết định đúng đắn nhất của đời mình. Ngay khi bỏ học, tôi cũng có thể từ bỏ những môn bắt buộc mà mình không thích và bắt đầu kiếm những lớp học có vẻ thú vị hơn.

Nhưng mọi sự chẳng lãng mạn tí nào. Tôi không được ở ký túc xá, vì vậy tôi ngủ ở sàn nhà phòng các bạn, trả vỏ chai Coca để đối lấy 5 xu đặt cọc mua thức ăn, và đi bộ hơn 20 cây số hết thành phố vào các tối chủ nhật để đến ăn một bữa làm phúc hàng tuần của đền Hare Krishna. Tôi thật sự thích cuộc sống đó. Và chính những gì tôi đã dấn thân vào bằng trí tò mò và trực giác đã trở thành những trải nghiệm vô giá sau này. Để tôi đưa ra một ví dụ nhé:

Trường đại học Reed lúc bấy giờ có lớp học dạy thiết kế chữ có lẽ là tốt nhất trong cả nước. Trong khuôn viên trường, chỗ nào cũng thấy những poster, biển hiệu được viết bằng tay rất đẹp. Tôi đã bỏ học và không phải theo những môn bắt buộc nữa nên tôi quyết định chọn lớp học về mẫu chữ mỹ thuật. Tôi đã tìm hiểu về các mẫu chữ serif, san serif, về khoảng cách khác nhau giữa các chữ, tìm hiểu xem điều gì đã tạo nên những cách trình bày tuyệt vời như thế. Thật đẹp, thật tinh tế và nghệ thuật mà không kỹ thuật nào thay thế được. Tôi thấy môn học này vô cùng thú vị.

Tuy nhiên chẳng có gì mang lại niềm hy vọng cho bất kỳ ứng dụng thực tế nào của cuộc đời tôi. Nhưng 10 năm sau đó, khi chúng tôi thiết kế chiếc máy tính Macintosh đầu tiên, tất cả quay trở lại. Chúng tôi đã dồn hết tâm lực để thiết kế chiếc Mac này. Đó là chiếc máy tính đầu tiên có kiểu chữ rất đẹp. Nếu tôi không theo học khóa riêng lẻ đó trong trường đại học, chiếc Mac bây giờ sẽ không bao giờ có được các phông chữ đa dạng và khoảng cách cân đối như thế. Và bởi vì Windows cũng copy từ Mac, nên có lẽ cũng chẳng máy tính cá nhân nào có các kiểu chữ này. Nếu không bao giờ bỏ học, tôi cũng không bao giờ đi học lớp thiết kế chữ, và các máy tính cá nhân sẽ không có được những mẫu chữ tuyệt vời như hôm nay. Dĩ nhiên, khi còn ngồi trên ghế nhà trường, tôi không thể hình dung trước được những điều liên quan đó trong tương lai. Nhưng 10 năm sau nhìn lại, thì rất, rất rõ ràng.

Dĩ nhiên, các bạn không thể kết nối các sự việc trong tương lai, các bạn chỉ có thể làm như vậy khi nhìn lại quá khứ. Vì vậy, các bạn phải tin tưởng rằng dù thế nào thì các sự việc hiện tại cũng sẽ liên quan đến tương lai. Các bạn phải tin tưởng vào một điều gì đó – nghị lực, định mệnh, cuộc đời, thuyết nhân quả, bất kỳ cái gì. Quan điểm này chưa bao giờ làm tôi thất vọng, và chính nó đã làm thay đổi cuộc đời tôi.

Câu chuyện thứ hai của tôi là về tình yêu và sự mất mát.

Tôi đã rất may mắn khi tìm thấy điều mình thực sự yêu thích khi còn rất trẻ. Tôi và anh Woz bắt đầu thiết kế máy Apple trong gara ô tô của bố mẹ tôi khi tôi mới 20 tuổi. Chúng tôi đã làm việc rất chăm chỉ, và trong vòng 10 năm sau, Apple đã trưởng thành, chỉ từ hai người trong một chiếc gara biến thành một công ty trị giá 2 tỷ đô la với hơn 4000 nhân viên. Chúng tôi đã cho ra đời phát minh đỉnh cao nhất của mình, chiếc máy Macintosh, mà mới chỉ một năm trước đó thôi tôi vừa bước sang tuổi 30. Và sau đó tôi bị sa thải. Làm sao bạn có thể bị đuổi khỏi một công ty do chính bạn sáng lập nên? Ồ, khi Apple bắt đầu phát triển, chúng tôi có thuê một người mà tôi nghĩ có khả năng điều hành công ty cùng tôi. Một hai năm đầu, mọi thứ đều ổn. Nhưng sau đó những định hướng tương lai có điểm bất đồng, và thậm chí chúng tôi còn cãi nhau. Khi ấy, Hội đồng quản trị đã đứng về phía anh ta. Tôi ra khỏi công ty năm 30 tuổi. Một cách công khai. Tất cả những gì là mục tiêu của cả đời tiêu tan, tình hình cực kỳ bi đát và tuyệt vọng.

Trong suốt vài tháng sau đó, tôi thực sự không biết phải làm gì. Tôi cảm thấy đã không phải với những thế hệ đi trước trong ban quản trị, đã bỏ lỡ cơ hội khi nó đến tầm tay. Tôi đã gặp David Packard và Bob Noyce, cố gắng nói lời xin lỗi vì đã khiến mọi chuyện trở nên tồi tệ. Tôi là một thất bại điển hình và tất cả mọi người đều biết điều đó. Thậm chí tôi đã nghĩ đến chuyện trốn chạy khỏi nơi này. Nhưng rồi có một điều mà dần dần tôi nhận ra - tôi vẫn rất yêu công việc của mình. Những việc không hay ở Apple đã không hề thay đổi tình yêu đó chút nào. Tôi đã bị từ chối, nhưng vẫn còn tình yêu. Vì thế, tôi quyết định làm lại từ đầu.
 

Lúc đó, tôi không thể nhận ra rằng, chính việc bị đuổi khỏi Apple là điều tốt nhất đã xảy đến với tôi. Những gánh nặng của sự thành công được thay thế bởi cảm giác nhẹ nhàng khi quay trở lại điểm xuất phát và không chắc chắn về bất cứ điều gì cả. Chính điều đó đã giúp tôi bước vào một trong những giai đoạn sáng tạo nhất của cuộc đời.

Trong vòng 5 năm sau đó, tôi mở công ty NeXT, rồi một công ty nữa là Pixar, và phải lòng một người phụ nữ tuyệt vời mà sau này đã trở thành vợ tôi. Pixar mang lại cho thế giới bộ phim hoạt họa đầu tiên sử dụng công nghệ số, bộ phim Câu chuyện đồ chơi và  giờ Pixar đã trở thành xưởng phim hoạt hình thành công nhất thế giới. Sau đó là hàng loạt những sự kiện đáng kể, Apple mua lại NeXT, tôi trở về Apple, và sử dụng chính những công nghệ mà chúng tôi đã phát triển ở NeXT cho công cuộc chấn hưng Apple. Tôi và Laurence đã cùng nhau trở thành một gia đình tuyệt vời.

Tôi tin chắc rằng, sẽ không có gì xảy ra hết nếu như tôi không bị đuổi khỏi Apple. Đó là một liều thuốc đắng, nhưng tôi nghĩ bệnh nhân cần đến nó. Đôi lúc cuộc đời ném vào đầu bạn một cục gạch. Đừng mất niềm tin. Tôi tin rằng, điều duy nhất giúp tôi đi tiếp chính là vì tôi yêu những công việc mình đang làm. Bạn cũng phải tìm kiếm xem đâu là niềm say mê của mình. Đối với công việc hay với người tình đều phải như nhau. Công việc sẽ chiếm một phần lớn trong cuộc đời bạn, và cách duy nhất để thực sự cảm thấy hạnh phúc là được làm những điều mà bạn tin rằng vĩ đại. Và cách duy nhất để làm được những công việc vĩ đại là hãy yêu những gì mình đang làm. Nếu bạn chưa tìm thấy thì hãy tiếp tục đi tìm. Đừng bao giờ an phận. Cũng giống như những nhịp đập của con tim vậy, bạn chỉ cảm thấy nó khi bạn tìm được cảm xúc ấy. Và cũng giống như bất kỳ mối quan hệ nào, nó sẽ chỉ tốt đẹp thêm theo năm tháng. Vì vậy hãy cứ tìm kiếm cho đến khi tìm thấy. Đừng an phận.

Câu chuyện thứ ba của tôi là về cái chết.
 

Năm 17 tuổi, tôi đọc được một câu đại loại như “Nếu mỗi ngày bạn đều sống như thể đó là ngày cuối cùng của đời mình, đến một lúc nào đó bạn sẽ đúng”. Câu nói đó gây cho tôi ấn tượng mạnh, và trong suốt 33 năm qua, sáng nào tôi cũng nhìn vào gương và tự hỏi “Nếu hôm nay là ngày cuối cùng của cuộc đời mình, liệu mình có muốn làm những việc hôm nay mình định làm hay không?”. Và bất cứ khi nào câu trả lời là “không” kéo dài trong suốt nhiều ngày liền, tôi biết mình cần phải thay đổi điều gì đó.

Việc luôn nghĩ rằng tôi sẽ ra đi rất sớm là lợi khí quan trọng nhất giúp tôi quyết định những lựa chọn lớn trong đời. Bởi vì hầu như tất cả mọi thứ - những mong đợi ngoài xã hội, lòng kiêu hãnh, nỗi lo sợ và xấu hổ khi thất bại - tất cả đều lui bước khi con người ta đối mặt với cái chết, chỉ nhường lại những gì thực sự quan trọng. Luôn ghi nhớ rằng mình sẽ chết là cách tốt nhất để tránh sa vào cái bẫy suy nghĩ để lựa chọn những điều mà ta lo mất. Nếu như bạn đã hoàn toàn trắng tay thì chẳng có lý gì để không đi theo tiếng gọi trái tim.

Khoảng một năm trước, tôi bị chẩn đoán bệnh ung thư. Tôi đi chụp vào lúc 7h30 sáng và máy soi hiện rõ một khối u trong tuyến tuỵ. Tôi thậm chí còn không biết tuyến tuỵ là gì. Các bác sĩ nói hầu như đã chắc rằng đó là một khối u vô phương cứu chữa, và rằng tôi chẳng thể sống quá 3-6 tháng nữa. Bác sĩ khuyên tôi nên về thu xếp mọi việc, coi như là để chuẩn bị trước khi chết. Điều đó có nghĩa là phải gói gọn tất cả những điều muốn nói với các con trong 10 năm tới trong vòng một vài tháng. Điều đó nghĩa là cần phải đảm bảo mọi thứ được sắp xếp ổn thoả để tất cả mọi người trong gia đình sẽ cảm thấy dễ dàng hơn. Điều đó nghĩa là ta phải nói lời từ biệt.

Cả ngày hôm đó tôi nghĩ đến kết quả chẩn đoán. Tối hôm ấy tôi phải làm sinh thiết tế bào, người ta cho đèn nội soi vào cổ họng, qua dạ dày vào tận trong ruột, người ta đặt một cái kim vào lá lách để trích ra chút tế bào từ khối u. Lúc ấy tôi rất bình thản, nhưng vợ tôi cũng có mặt cùng lúc sau nói với tôi rằng khi soi tế bào dưới kính hiển vi, các bác sĩ đã bật khóc vì đó là một thể ung thư tụy rất hiếm có thể loại trừ bằng phẫu thuật. Tôi phải phẫu thuật và giờ thì ổn rồi.

Đó là khoảnh khắc mà tôi cảm thấy cái chết cận kề và tôi hy vọng trong vài thập kỷ tới sẽ không còn lần nào như thế nữa. Có trải qua điều đó thì tôi mới có thể nói điều này với bạn, rằng cái chết là một khái niệm hữu ích nhưng hoàn toàn có thể nhận ra được:

Không ai muốn chết cả. Kể cả những người vẫn muốn lên thiên đàng cũng không muốn chết để được lên đó. Nhưng cái chết lại là điểm đến của tất cả chúng ta. Không ai có thể thoát khỏi nó. Song đấy cũng là điều hợp lẽ, bởi Cái chết là sản phẩm tuyệt vời nhất của Cuộc sống. Nó khiến cho cuộc sống thay đổi. Nó loại bỏ cái cũ và mở đường cho cái mới. Ngay bây giờ đây “cái mới” là các bạn, nhưng một ngày nào đó không còn xa nữa các bạn sẽ dần dần trở thành cái cũ và bị loại bỏ. Hãy tha lỗi cho tôi vì đã nói lên điều bi kịch này, nhưng sự thực hoàn toàn là như vậy.

Thời gian của các bạn là có hạn, nên đừng phí phạm bằng cách sống cuộc đời của người khác. Đừng rơi vào cái bẫy của sự giáo điều, áp đặt của những người khác. Đừng để những ý kiến ồn ào xung quanh nhấn chìm tiếng nói bên trong con người bạn. Và quan trọng nhất, phải có dũng khí để đi theo tiếng gọi của trái tim và trực giác. Dù thế nào thì chúng cũng biết bạn thực sự muốn gì. Mọi thứ khác chỉ là thứ yếu.
 

Hồi tôi còn trẻ, có một ấn phẩm rất tuyệt với nhan đề là “Catalog toàn trái đất”, được coi như một trong những cuốn sách gối đầu giường của thế hệ chúng tôi. Tác giả của nó là Stewart Brand, ông sống cũng gần đây thôi, trong khu Menlo Park. Cuốn sách vô cùng sống động với những chấm phá đầy chất thơ. Đó là những năm cuối của thập kỷ 60, trước khi máy tính cá nhân ra đời, và bản thảo cuốn sách được đánh bằng máy chữ, cắt kéo và chụp bằng máy chụp ảnh polaroid. Nó giống kiểu Google trên giấy vậy, 35 năm trước khi Google ra đời: rất lý tưởng, với nhiều công cụ rõ ràng và những khái niệm vĩ đại.

Steward và nhóm cộng sự của ông đã cho ra đời một vài số Catalog toàn trái đất. Số cuối cùng ra vào giữa thập niên 70, lúc đó tôi bằng tuổi các bạn bây giờ. Ở bìa sau ấn phẩm cuối cùng ấy là một bức ảnh đặc tả con đường nông thôn vào buổi sớm, cảnh vật rất thích hợp cho những người ưa phiêu lưu, lãng du. Bên dưới tấm ảnh có dòng chữ: “Hãy cứ Khao khát. Hãy cứ Dại dột”. Đó là lời từ biệt của họ trước khi đình bản. Hãy cứ Khao khát. Hãy cứ Dại dột. Và tôi luôn mong ước điều đó cho chính bản thân mình. Và bây giờ, khi các bạn tốt nghiệp để bắt đầu một chân trời mới, tôi cũng chúc các bạn như vậy.

Hãy cứ Khao khát. Hãy cứ Dại dột.

            Cảm ơn các bạn rất nhiều.